Tarih kitaplarının soğuk, mekanik askeri kronolojisinden sıyrılıp 26 Ağustos 1922 sabahına, saat 04.30’a döndüğümüzde, Afyon Kocatepe’nin o keskin ayazında bir başkomutandan ziyade, tarihin yükünü omuzlamış yalnız bir adamın adımlarını görürüz; bugüne kadar ezberletilen klişe kahramanlık retoriklerinin ötesinde, Meclis’in gizli zabıtlarından cephe gerisindeki gazete manşetlerine, generallerin uykusuz gecelerinden İtilaf devletlerinin kibirli telgraflarına kadar uzanan çok katmanlı bir insanlık ve strateji dramıdır Büyük Taarruz.
Sadece askeri bir operasyon değil; diplomasi masasında yok sayılan bir ulusun, kelimenin tam anlamıyla ölümle ve zamanla giriştiği son kozudur. Bu taarruzun arkasında, aylarca süren ve dış dünyadan tamamen saklanan devasa bir lojistik ve psikolojik gerilim yatmaktadır; TBMM Gizli Celse Zabıtları incelendiğinde, Ankara’daki muhalefetin ve halkın sabırsızlığının boyutu tüm çıplaklığıyla ortadadır. Meclis kürsüsünde ordunun hareketsizliğini, “Kış geldi, asker çürüyor, neden duruyoruz?” diye eleştiren milletvekillerine karşı, Mustafa Kemal Paşa’nın zihnindeki planı en yakınlarından bile saklamak zorunda kalması muazzam bir baskı yaratmıştır; 4 Mart 1922 tarihli gizli celsede orduya yöneltilen “sadet dışı” eleştirilere karşı Paşa, “Ordumuzun kararı taarruzdur, fakat bu taarruzu tehir ediyoruz çünkü yarım hazırlıkla yapılacak taarruz, hiç taarruz etmemekten çok daha fenadır” diyerek sabır taşını çatlatma pahasına stratejisini korumuştur. Savaşın şifresi “mutlak gizlilik” üzerine kuruludur; o kadar ki, Anadolu’nun dış dünya ile olan tüm telgraf bağlantıları bıçak gibi kesilmiş, futbol turnuvaları ve çay partileri gibi kamusal kamufle faaliyetleriyle ordu güneye, Afyon hattına kaydırılmıştır. Cephenin öteki tarafında ise sarsılmaz bir eminlik hakimdir; Türk arşivlerinde mahfuz İtilaf devletleri askeri ataşelerinin ve istihbarat subaylarının raporları, Türk ordusunun taarruz gücüne kesinlikle inanmadıklarını kaydeder; Genelkurmay ATASE Arşivi’nde yer alan tercüme vesikalara göre, dönemin İngiliz askeri misyonunun Londra’ya geçtiği ve Türk istihbaratınca ele geçirilen raporlarda, Türklerin bir haftadan fazla sürecek bir genel taarruz düzenleyecek ne cephanesi ne de organizasyon kabiliyeti olduğu, mevcut tahkimatların geçilemez olduğu iddia edilmektedir.
Yunan Genelkurmayı ise Afyon-Eskişehir hattındaki tel örgülerine ve tahkimatlarına o kadar güvenmektedir ki, General Hacıanestis’in “Türkler bu hatları beş ayda geçebilirse, bir günde geçtiklerini iddia edebilirler” şeklindeki kibirli raporları, cephenin arkasında adeta bir gurur abidesi gibi yükselmektedir. Ancak o güney hattında, geceleri sessizce yürüyen, gündüzleri ise vadilerde ve köylerde ekinlerin arasına gizlenen sabırlı bir ordu vardır; Fahrettin (Altay) Paşa’nın anılarında bu gizliliğin ne kadar bıçak sırtı olduğu net şekilde anlatılır; 5. Süvari Kolordusu’nun Ahır Dağları’nı gece karanlığında, atların nallarına keçe ve paçavralar bağlayarak sarp kayalıklardan sızması, askeri tarihte eşine az rastlanır bir yürüyüş öyküsüdür. Askerlerin ayaklarında çarık kalmamış, top arabalarını çekecek hayvanların kaburgaları sayılır hale gelmiştir; fakat o gece Kocatepe’ye doğru tırmanırken hiç kimseden tek bir şikayet yükselmemiştir. Savaşın kalbi Afyon’da atarken, işgal altındaki Ege ve İzmir’deki yerel basın ise bambaşka bir yanılsama dünyasının içindedir; İzmir’de çıkan Yunan güdümlü Anadolu ve Kozmos gazeteleri, 26 Ağustos sabahına kadar Türk ordusunun çaresizlik içinde olduğunu, Ankara hükümetinin çökmek üzere olduğunu iddia etmekteydi. Ancak taarruzun ilk top sesleri İzmir Körfezi’ne ulaştığında, yerel basındaki o mağrur dil yerini derin bir paniğe bırakacaktır; 26 Ağustos sabahı saat 05.00’te başlayan Türk topçu ateşi, Tınaztepe ve Belentepe’deki mevzileri sarstığında, sadece bir cephe yarılmıyordu; bir milletin makus talihi de tarih sahnesinde yeniden inşa ediliyordu. Savaşın sonunda esir alınan Yunan 1. Kolordu Komutanı General Trikupis’in, kendisini kabul eden Başkomutan’ın karşısındaki şaşkınlığı ve “Biz sizin güneyden, o imkansız dağlardan geleceğinizi asla tahmin edemedik” itirafı, dehanın imkansızı nasıl fethettiğinin en somut belgesidir. Sonuç olarak, 26 Ağustos sadece askeri bir zaferin kronolojisi olmanın çok ötesinde; askerin çarığından komutanın uykusuzluğuna, Meclis’in gizli fırtınalarından köylünün duasına kadar uzanan topyekun bir varoluş haykırışıdır ve bu zafer, stratejik dehanın sabırla, imkansızlığın ise mutlak bir inançla birleştiği, dünya askeri tarihinin en büyük baskın ve imha muharebesidir.
Umut Meriç BERBEROĞLU
KAYNAKÇA
Resmi Belgeler ve Meclis Tutanakları
TBMM Gizli Celse Zabıtları, Cilt: 3, Ankara: TBMM Basımevi, 1985 (4 Mart 1922 ve Ağustos 1922 tarihli oturumlar).
Türk Genelkurmay Başkanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı Arşivi, İstiklal Harbi Kataloğu, Klasör: Büyük Taarruz Harekâtı Dosyaları.
T.C. Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi: Batı Cephesi, Büyük Taarruz, Cilt II, Kısım 6, Kitap II, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1969.
Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu: 030.10, Yer No: 102.642.1 (Büyük Taarruz Öncesi Lojistik ve İstihbarat Raporları).
ATASE Arşivi, İstiklal Harbi Koleksiyonu, “Düşman Ordusunun Vaziyeti ve İtilaf Devletleri Askeri Misyonlarının Ele Geçirilen İstihbarat Raporları Tercümeleri”, Dosya No: 412.
Hatıratlar ve Birincil El Anılar
Atatürk, Mustafa Kemal. Nutuk (1919-1927). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2000.
Altay, Fahrettin. 10. Yıl Nutku ve İstiklal Harbimizde Süvari Kolordusu. İstanbul: İnsel Kitabevi, 1947.
Çakmak, Fevzi. Büyük Taarruz Hatıraları ve Askeri Notlar. (Haz. Süleyman Bey), Ankara: Askeri Matbaa, 1934.
İnönü, İsmet. Hatıralar. (Haz. Sabahattin Selek), İstanbul: Bilgi Yayınevi, 1987.
Trikupis, Nikolaos. General Trikupis’in Hatıraları. Çev. Ahmet Angın, İstanbul: Kitapçılık Ticaret Yayınları, 1967 (Türk Yayınevi Baskısı).
Erden, Ali Fuad. İsmet Paşa. İstanbul: Burhanettin Erenler Matbaası, 1952.
Apak, Rahmi. Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
Kansu, Mazhar Müfit. Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber. Cilt II, Ankara: TTK Yayınları, 1966.
Karabekir, Kazım. İstiklal Harbimiz. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1960.
Cebesoy, Ali Fuat. Milli Mücadele Hatıraları. İstanbul: Vatan Neşriyat, 1953.
Akademik Eserler, Araştırmalar ve İncelemeler
Selek, Sabahattin. Anadolu İhtilali. Cilt I-II, İstanbul: Kastaş Yayınları, 1987.
Sonyel, Salahi R. Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika. Cilt II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1986.
Belen, Fahri. Türk Kurtuluş Savaşı: Askeri, Siyasi ve Sosyal Yönleriyle. Ankara: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Yayınları, 1973.
Jaeschke, Gotthard. Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi. Cilt II, Ankara: TTK Yayınları, 1989 (Türk Tarih Kurumu Yayını).
Görgülü, İsmet. Büyük Taarruz: Alınan Kararlar, Emirler ve Uygulamalar. İstanbul: Kastaş Yayınları, 1992.
Sofuoğlu, Adnan. Fevzi Çakmak Paşa’nın Askeri ve Siyasi Hayatı. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2001.
Ayışığı, Metin. Kurtuluş Savaşı’nda İstihbarat ve Propaganda Faaliyetleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2005.
Kocatürk, Utkan. Kaynakçalı Atatürk Günlüğü. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 1999.
Ertürk, Hüsamettin. İki Devrin Perde Arkası. (Haz. Samih Nafiz Tansu), İstanbul: Pınar Yayınevi, 1957.
Tansel, Fevziye Abdullah. İstiklal Harbinde Mücahit Kadınlarımız. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1988.
Dönemin Süreli Yayınları ve Yerel Basın Arşivleri
Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, “Büyük Taarruz ve Ordumuzun Muzafferiyeti”, 27-31 Ağustos 1922 Sayıları, Ankara.
Anadolu Gazetesi (İşgal Dönemi İzmir Baskıları – Türkçe Nüshalar), Ağustos 1922 Sayıları, İzmir Milli Kütüphane Arşivi.
Kozmos Gazetesi (İzmir’de Çıkan Yunan Güdümlü Yayının Türk İstihbaratınca Yapılan Türkçe Çeviri Özetleri), Ağustos 1922 Dosyası, ATASE İstihbarat Klasörü.
İkdam Gazetesi, “Gazi Paşa’nın Kocatepe’den İdare Ettiği Büyük Harekât”, 30 Ağustos 1922, İstanbul.
Yenigün Gazetesi, “Ordumuzun Afyon Hattındaki İlerleyişi ve Büyük Baskın”, 28 Ağustos 1922, Ankara.
