Kaybettiğimiz insanı yeniden bulmanın zamanı gelmedi mi?
İnsan, ne zaman kaybetti karakterini? Bir sabah uyandığında mı, çıkarlarının peşinden koşarken mi, yoksa doğruların bedelini ödemekten korktuğu gün mü? Belki de karakter dediğimiz o görünmez hazinemizi, küçük küçük tavizler vererek kaybettik. Önce bir gerçeği susturduk, sonra bir yanlışa göz yumduk. Ardından menfaatlerimizi vicdanımızın önüne koyduk. Derken öyle bir noktaya geldik ki insanlığımızı korumak için değil, çıkarlarımızı korumak için mücadele eder olduk.
Bugün insanlığın en büyük meselelerinden biri, insanın sahip olduğu şeylerin azalması değil; sahip olduğu değerlerin anlamını yitirmesidir. Evlerimiz büyüyor, imkânlarımız çoğalıyor, iletişim araçlarımız gelişiyor, dünyayı avucumuzun içine sığdırıyoruz. Fakat bütün bu gelişmelerin ortasında, insanın kendi içine yaptığı yolculuk giderek kısalıyor. Kendimizi anlatacak binlerce kelimemiz var ama kendimizle yüzleşecek cesaretimiz her geçen gün azalıyor.
Peki, bütün bunların ortasında şu soruyu sormanın zamanı gelmedi mi: İnsana yeniden karakter kazandırmak mümkün mü?
Bence mümkündür. Fakat bunun için önce insanın neyi kaybettiğini kabul etmesi gerekir.
Çünkü kaybettiğini bilmeyen, aramaya ihtiyaç duymaz.
Karakter, insanın kimse görmüyorken de insan kalabilmesidir
Karakter, güzel konuşmak değildir. Kalabalıkların önünde doğruyu savunup yalnız kaldığında yanlışa teslim olmak da değildir. Karakter, insanın kendisini alkışlayanlar varken sergilediği duruşundan çok, kimsenin onu görmediği zamanlarda verdiği kararlarda saklıdır.
Bir insanın gücü, elindeki imkânlarla ölçülebilir. Makamı, serveti, çevresi ve toplumdaki itibarı da çeşitli ölçülerle değerlendirilebilir. Ancak karakterinin gerçek ölçüsü, bütün bunları kaybetme ihtimali karşısında nasıl davrandığıdır.
Haksız kazanç elde edebilecekken elini uzatmayan, kendisine fayda sağlayacak bir yalanı söylemeyen, güçsüzün hakkını korurken güçlüden korkmayan insanın elinde belki büyük servetler yoktur. Ama onun sahip olduğu şey, parayla satın alınamayacak kadar kıymetlidir: Kendisine duyduğu saygı.
Ne yazık ki günümüzde bazı insanlar, karakteri bir erdem olarak değil, gerektiğinde değiştirilebilecek bir tercih olarak görmeye başladı. Kimin yanında olduklarına göre fikirlerini değiştirenler, çıkarları uğruna dün savunduklarını bugün inkâr edenler, bir insana makamı varken başka, makamı yokken başka davrananlar çoğaldıkça toplumun güven duygusu da yara alıyor.
Oysa insan, her ortama göre başka bir kişiliğe bürünerek değil, farklı ortamlarda da özünü koruyarak değer kazanır.
Her kapıyı açan bir anahtar olabilirsiniz; fakat bütün kapıları açabilmek uğruna kendiniz olmaktan vazgeçmişseniz, sonunda açtığınız hiçbir kapının ardında huzur bulamayabilirsiniz.
Menfaatin büyüdüğü yerde vicdan küçülür mü?
Elbette her insanın bir hayat mücadelesi vardır. Geçim derdi, gelecek kaygısı, ailesine daha iyi bir yaşam sunma isteği… Bunların hiçbiri küçümsenemez. İnsan çalışır, yükselmek ister, daha iyi şartlarda yaşamak ister. Bunlar hayatın doğal arayışlarıdır.
Sorun, insanın bir şeylere sahip olmak istemesinde değil; sahip olmak uğruna neyi feda etmeyi göze aldığındadır.
Bir makam için dostunu harcayan, bir kazanç için sözünü çiğneyen, bir çevreye kabul edilmek uğruna düşüncelerini inkâr eden insan, belki kısa vadede kazanmış gibi görünür. Fakat her kazancın bir bedeli olduğunu unutur. Bazı bedeller parayla ödenir, bazılarıysa insanın kendi iç dünyasında birikir.
Bir süre sonra insan, başkalarını kandırmak için söylediği yalanlara kendisi de inanmaya başlayabilir. Haksızlık karşısında sustuğunda bunu akıllılık, korktuğunda tedbir, çıkarına göre değiştiğinde ise hayat tecrübesi olarak adlandırabilir.
Böylece yanlışlar, kendilerine güzel isimler bulur.
İnsan bazen kötülüğü iyilik zannettiği için değil, iyiliğin bedelini ödemek istemediği için yanlış yapar. İşte karakterin asıl sınavı burada başlar.
Vicdan, insanın içinde taşıdığı sessiz bir terazidir. Herkesin terazisi vardır ama herkes tartıya çıkmaya cesaret edemez. Çünkü insan başkalarının kusurlarını sayarken cömert, kendi kusurlarını tartarken çoğu zaman merhametli bir hâkimdir.
Kendimize sormamız gereken soru şudur: Başkasının yaptığı yanlışı hangi ölçüyle yargılıyorsak, kendimizi de aynı ölçüyle değerlendirebiliyor muyuz?
İnsana yeniden karakter kazandırmanın ilk şartı, işte bu çifte standardı ortadan kaldırmaktır.
Toplumun kaybettiği yalnızca güven değil, örnek alabileceği insanlardır
Bir toplum, yalnızca kanunlarla ayakta durmaz. Kanunlar düzeni sağlar, fakat ahlak o düzenin ruhunu oluşturur. Kuralların olduğu yerde bile adaletin her zaman kendiliğinden ortaya çıkmaması bundandır. Çünkü kuralları uygulayan da insan, onlara uyması gereken de insandır.
Çocuklara dürüstlüğü anlatıp onların önünde yalan söyleyen bir yetişkinin sözleri ne kadar etkili olabilir? Emeğin değerini savunup başkasının emeğini küçümseyen birinin öğüdü ne kadar inandırıcıdır? Adaletten bahsedip kendi yakınına ayrıcalık isteyen birinin adalet anlayışı ne kadar samimidir?
İnsan, en çok gördüğünden öğrenir. Söylenen sözler zamanla unutulabilir; ancak yaşanan örnekler hafızada kalır.
Bu nedenle karakter meselesi yalnızca bireysel bir sorun değildir. Aileden okula, çalışma hayatından siyasete, sivil toplumdan kamu kurumlarına kadar her alanın ortak sorumluluğudur.
Eğer toplumda dürüst insanlar yerine kurnaz insanlar ödüllendiriliyorsa, emeğin karşılığı yerine yakınlık ilişkileri belirleyici oluyorsa, yanlış yapanlar hesap vermek yerine daha fazla güç kazanıyorsa, orada yalnızca bireylerin değil, değerler sisteminin de sorgulanması gerekir.
Çünkü insanın davranışları kadar, hangi davranışların ödüllendirildiği de önemlidir.
Bir çocuğa doğru olmayı öğütlemek kolaydır. Asıl mesele, o çocuğun büyüdüğünde dürüstlüğü yüzünden kaybetmekten korkmayacağı bir toplum kurabilmektir.
Bir gence liyakati anlatmak kolaydır. Asıl mesele, emeğinin ve bilgisinin karşılığını alabileceğine inanmasını sağlamaktır.
Bir insana adaleti öğretmek kolaydır. Asıl mesele, adaletin güçlüye de güçsüze de aynı şekilde uygulanabildiğini gösterebilmektir.
Demek ki insana yeniden karakter kazandırmak istiyorsak yalnızca insanları eleştirmekle yetinemeyiz. İyiliği, dürüstlüğü, liyakati ve adaleti yaşanabilir değerler hâline de getirmeliyiz.
Çünkü güzel ahlakın yalnızca anlatıldığı, fakat yaşanmadığı bir toplumda sözler çoğalır; güven azalır.
Karakter doğuştan gelen bir kader değil, her gün verilen bir karardır
İnsan değişebilir. Yanlış yapabilir, düşebilir, kendisine yakışmayan davranışlarda bulunabilir. Fakat bütün bunlar, onun ömrünün sonuna kadar aynı kalacağı anlamına gelmez.
İnsanın en büyük imkânlarından biri, kendisini sorgulayabilmesidir.
Geçmişte haksızlık etmiş biri bugün adaletin savunucusu olabilir. Çıkarları uğruna dostlarını kırmış biri, bir gün vefanın ne demek olduğunu anlayabilir. Yanlışlarıyla başkalarına zarar vermiş bir insan, yaptığı hataları kabul ederek yeni bir başlangıcın kapısını aralayabilir.
Bunun için önce mazeret üretmeyi bırakmak gerekir.
“Dünya böyle”, “Herkes bunu yapıyor”, “Başka türlü ayakta kalamam” cümleleri, insanın kendi yanlışlarını meşrulaştırmak için kullandığı sığınaklara dönüşebilir. Oysa herkesin yanlış yapması, yanlışı doğru hâle getirmez. Çoğunluğun bir davranışı benimsemesi de o davranışın ahlaki olduğu anlamına gelmez.
Karakter sahibi olmak, hiç hata yapmamak değildir. Hata yaptığında onu kabul edebilmek, verdiği zararı onarmaya çalışmak ve aynı yanlışı tekrarlamamak için çaba göstermektir.
Özür dilemek insanı küçültmez. Haksızlığını kabul etmek itibarını yok etmez. Gerektiğinde geri adım atmak da her zaman zayıflık değildir.
Bazen insanın gösterebileceği en büyük cesaret, başkalarına karşı kazandığı mücadeleden vazgeçip kendi egosuna karşı mücadele etmektir.
Kendisini sürekli haklı gören insan, gelişmeye kapalıdır. Her eleştiriyi düşmanlık sayan, her uyarıyı saldırı kabul eden, her yanlışını başka birinin üzerine atan kişi, kendi karakterini geliştirecek kapıları da kapatır.
Oysa insanın olgunlaşması, yalnızca daha fazla şey öğrenmesiyle değil, yanlış bildiklerini düzeltebilmesiyle de mümkündür.
Yeniden karakter kazanmak, geçmişi silmek değildir. Geçmişin sorumluluğunu üstlenerek geleceği daha dürüst yaşamaktır.
Peki, insana karakteri yeniden nasıl kazandıracağız?
Bunun tek bir reçetesi yok. Ancak atılabilecek adımlar var.
Önce insanı yeniden vicdanıyla baş başa bırakmalıyız. Her kararın kazanç hesabıyla ölçülmediği, her ilişkinin bir çıkar beklentisine bağlanmadığı, her iyiliğin karşılığının aranmadığı bir anlayışı güçlendirmeliyiz.
Sonra söze yeniden değer vermeliyiz. Verilen sözün bir sorumluluk olduğunu, güvenin kolay kurulup zor onarıldığını hatırlamalıyız. İnsanların birbirine güvenemediği bir yerde ilişkiler görünüşte devam etse bile içten içe yıpranır.
Ardından emeğe ve liyakate sahip çıkmalıyız. İnsanların kim olduklarına, kimi tanıdıklarına veya hangi çevreye ait olduklarına göre değil, ortaya koydukları emek, yetenek ve sorumluluk bilinciyle değerlendirildiği bir düzen için çaba göstermeliyiz.
En önemlisi, çocuklara ve gençlere yalnızca başarılı olmayı değil, başarılarını hangi değerlerle elde etmeleri gerektiğini de öğretmeliyiz.
Çünkü her başarı övülmeye değer değildir. Bir insanın yükselmesi, başkasını ezmesi pahasına gerçekleşiyorsa orada yükselen yalnızca makamdır; insanın kendisi değildir.
Aynı şekilde her kayıp da başarısızlık sayılmaz. İnsan dürüstlüğünden vazgeçmediği için bir fırsatı kaçırabilir, haksız bir kazancı reddettiği için daha azına razı olabilir. Fakat insanın her kazançta zenginleşmediği gibi, her kayıpta da yoksullaşmadığını bilmek gerekir.
Bazen insanın elinde kalan tek şey, kendisine ihanet etmemiş olmasıdır. Bu, küçümsenecek bir şey değildir.
Karakterin yeniden inşası, büyük nutuklardan önce küçük davranışlarla başlar: Bir haksızlık karşısında ses çıkarmakla, emanete sahip çıkmakla, kimsenin hakkını yememekle, güçsüzün yanında durmakla, verdiği sözü tutmakla ve insanları yalnızca işimize yaradıkları zaman hatırlamamakla…
Dünyayı değiştirmek isteyen insanın önce kendisine şu soruyu sorması gerekir: Ben, değişmesini istediğim dünyanın neresinde duruyorum?
Son söz: İnsanı yeniden insan yapmak
Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, daha zeki insanlar, daha zengin insanlar, daha güçlü insanlar yetiştirmek değildir. Bunlara da ihtiyacımız var. Fakat hepsinden önce, sahip olduğu zekâyı başkasını aldatmak için kullanmayan, servetini insanları küçümsemek için bir araca dönüştürmeyen, gücünü başkalarının hakkını korumak için de kullanabilen insanlar yetiştirmeliyiz.
Çünkü insanı insan yapan, yalnızca neye sahip olduğu değil, sahip olduklarıyla ne yaptığıdır.
Bir toplumun gerçek zenginliği, binalarının yüksekliğiyle değil, insanlarının vicdanıyla ölçülür. Gerçek gelişmişlik, yalnızca yolların genişlemesi değil, insanların birbirine karşı duyduğu güvenin de büyümesidir. Gerçek medeniyet, teknolojinin ilerlemesi kadar ahlakın da insan hayatında yer bulmasıdır.
Artık kendimize dönmenin, birbirimize bakarken yalnızca kusur aramak yerine sorumluluklarımızı hatırlamanın zamanı gelmedi mi?
Belki de kaybettiğimiz karakteri yeniden kazanmak için uzaklarda aradığımız büyük bir sırrımız yoktur. Cevap, her sabah aynaya baktığımızda kendimize sormaktan kaçındığımız o sade soruda saklıdır:
Bugün nasıl bir insan oldum?
Birinin hakkını korudum mu? Bir haksızlığa ortak oldum mu? Güçlüye gösterdiğim saygıyı güçsüze de gösterebildim mi? Menfaatimle vicdanım karşı karşıya geldiğinde hangisini seçtim? Kimsenin bilmediği bir yerde bile doğru olanı yapabildim mi?
Bu sorulara dürüstçe cevap verebildiğimiz gün, değişim başlayacaktır.
Çünkü insanın karakteri, başkalarının onun hakkında söyledikleriyle değil, kendisinin kimseye görünmeden verdiği kararlarla şekillenir.
Ve unutmayalım: Bir insanın yeniden ayağa kalkması için bazen elinden tutulması gerekir; fakat yeniden insan olabilmesi için kendi vicdanından da tutunması gerekir.
İnsana yeniden karakter kazandırmak, ona yeni bir yüz vermek değildir. Unuttuğu yüzünü, kaybettiği vicdanını ve terk ettiği insanlığını yeniden hatırlatmaktır.
Belki dünya bir günde değişmeyecek. Belki bütün yanlışlar bir anda ortadan kalkmayacak. Ama bir insanın doğruyu seçmesi, başka bir insanın ona güvenmesini sağlayabilir. O güven, başka bir iyiliğe dönüşebilir. İyilik çoğalabilir, dürüstlük yeniden değer kazanabilir, vicdan yeniden söz sahibi olabilir.
Ve belki bir gün çocuklarımız, insanın çıkarı için her şeyden vazgeçtiği bir dünyayı değil, değerleri uğruna bazı şeylerden vazgeçebildiği bir toplumu miras alır.
İşte o gün, yalnızca insanı değil, insanlığın geleceğini de yeniden inşa etmeye başlamış olacağız.
Çünkü mesele, dünyaya daha fazla insan getirmek değil; dünyada insan kalabilenlerin sayısını yeniden artırmaktır.
….
MEHMET SEBİH ALTUN
