Kâğıt ve Mürekkebin Ötesinde: Kitapların Gizli Menkıbesi

Eski kütüphanelerin o kendine has, tozla karışmış kâğıt kokusunda insanı sarsan bir şeyler vardır. Bu koku, sadece bir malzemenin bozulmaya yüz tutuşunu değil, yaşanmışlıkların sessiz fısıltısını taşır. Latinlerin o meşhur cümlesini hatırlayalım: “Habent sua fata libelli.” Türkçesi şudur; “Kitapların da kendi kaderleri vardır.”

Bu cümle, ilk bakışta sadece bir nesnenin dayanıklılığına dair bir tespit gibi görünse de aslında edebiyatın en derin gizemlerinden birine kapı aralar. ​Bir yazar, zihnindeki sancıyı kelimelere döküp onu iki kapak arasına hapsettiğini sanır. Oysa o andan itibaren yaratılan, yaratıcısından kopan bağımsız bir varlığa dönüşür. Tıpkı bir evladın babasının evinden ayrılıp, kendi yolunu yürümesi gibi, bir metin de kendi hikâyesini yazmaya başlar Matbaa mürekkebi kurumadan, sayfalar ciltlenmeden çok önce başlayan o büyük yolculuk, yazarın niyetini aşan bir iradeyle şekillenir. Yazarın niyetinden, dönemin siyasi ikliminden ya da yayıncının stratejisinden çok daha güçlü bir şeydir bu. Bizzat varoluşun kendi ritmidir.

Kitabın kaderi bazen bir kütüphanenin kuytu bir köşesinde yarım asır boyunca uyunacak bir uykudur. Bazen de hiç umulmadık bir anda, bir sahafın tozlu rafından uzanan bir el aracılığıyla bir hayatı altüst etmektir. Bir düşünün; binlerce kilometre ötede, bambaşka bir yüzyılda yazılmış bir satırın, bugün sizin mutfak masanızda duran bir fincan kahvenin buharına eşlik etmesi basit bir olasılık mıdır? Yoksa o kitabın, tam da o saniyede sizinle buluşmak üzere çizilmiş gizli bir haritası mı vardır?

Bu kader, bazen trajik bir sonla, bir kütüphane yangınında kül olmakla da mühürlenebilir. Ya da okuyucusunu bulamamış bir kitap, yanlış bir zamanda doğmanın sancısıyla kısa sürede saman kâğıdı yığınlarına karışabilir. Fakat tuhaftır ki, fiziksel varlığı yok olan bir kitabın ruhu, bazen tek bir insanın belleğinde yaşamaya devam ederek binlerce basılı nüshadan daha etkili bir yola da girebilir. Bir kitabın kaderini tayin eden şey, bir satırın altını çizen yabancı bir el, sayfaların arasına bırakılmış kurumuş bir çiçek de olabilir. Aynı roman, birinin başucunda teselli kaynağına dönüşürken, bir başkasının hayatında köklü bir değişimin fitilini ateşleyebilir. Bence kitaplar, biz onları okumadığımız zamanlarda bile yaşamaya devam ederler. Bir sahaf dükkanının raflarında birbirlerine yaslanmış dururken sadece isimlerini değil, bu dünyadaki yürüyüşlerini, uğradıkları durakları ve bıraktıkları izleri de birbirleriyle paylaşırlar.

Bizler okur olarak, aslında birer yol arkadaşıyızdır. Bir kitabın kaderine dahil olur, onun yolculuğuna bir süreliğine ev sahipliği yaparız. Ama asla onun sahibi olamayız. Çünkü o kitap, bizden sonra da başka ellere değecek, başka iklimlerde açılacak ve belki de bizim hiç duymadığımız kelimeleri başka bir yabancının kulağına fısıldayacaktır.

​​Modern dünyanın hızı ve dijitalin soğukluğu içinde, bir kitabın sayfalarını çevirmenin o dokunsal hazzı, bana insan olduğumu hatırlatır. Kitap sadece bilgi aktaran bir araç değildir. O, yazarın ruhundan kopan bir parçanın, okurun zihnindeki yankısıyla buluştuğu bir köprü gibidir. Bu köprü bazen sağlam kurulur, bazen de ilk rüzgârda yıkılır. İşte bu, kitabın fıtratıdır.

​Her kitap, kendi okurunu arayan bir derviş gibidir. Bazıları kalabalıklara karışır, bazıları ise tek bir kişinin kalbinde derin bir kuyu kazar. Biz okurlar ise sadece bu yolculuğun geçici duraklarıyızdır. Kitabın kaderi, son sayfa kapandığında bitmez aslında. Zihnimizde bıraktığı tortuyla, bir sonraki okura devredilecek o gizli mirasla yaşamaya devam eder.

Ayşe Can