Çocukluğun en derin izleri çoğu zaman masallarla şekillenir. Bir lambanın sarı ışığında dinlenen hikâyeler, yalnızca uykuya geçmeden önce zihni oyalayan küçük anlatılar değildir. Onlar, dünyayı nasıl anlamlandıracağımızı sessizce öğreten ilk metinlerdir. İyilik nedir, kötülük nasıl görünür, sevgi ne ister, fedakârlık nereye kadar sürmelidir… Bütün bu soruların ilk cevaplarını çoğu kez masallarda buluruz. Bu yüzden yıllardır kuşaktan kuşağa aktarılan hikâyelere yeniden dönüp bakmak gerekir. Çünkü bazı masallar, büyülü atmosferlerinin altında bugün artık daha dikkatle düşünmemiz gereken mesajlar taşır. “Güzel ve Çirkin” de bunlardan biridir.
İlk bakışta bu hikâye, dış görünüşün aldatıcılığı üzerine kurulmuş zarif bir öğüt gibi görünür. Güzel, korkutucu görünümünün ardında iyi kalpli bir ruh taşıyan Çirkin’i tanır, ona yaklaşır ve sonunda sevgisiyle onu dönüştürür. Masalın yüzeyinde oldukça tanıdık ve sıcak bir fikir vardır. İnsanları yalnızca görüntülerine göre yargılamamak gerekir. Özellikle kusursuz bedenlerin, filtrelenmiş yüzlerin ve görünüş takıntısının giderek büyüdüğü çağımızda bu mesaj hâlâ kıymetlidir. Fakat hikâyenin içine biraz daha dikkatle bakıldığında, görünenden daha karmaşık bir yapı ortaya çıkar.
Her şeyden önce masalın merkezinde bir “fedakârlık” anlatısı bulunur. Güzel, babasının hayatını kurtarmak için kendi yaşamını bir yabancıya teslim eder. Bu davranış yıllardır erdemin zirvesi gibi anlatılır. Oysa burada insanın aklına başka bir soru gelir: Bir genç kız neden ailesi için kendi hayatından vazgeçmek zorunda bırakılır? Masal bunu sorgulamaz aksine, sessiz kabullenişi yüceltir. Güzel’in en belirgin özelliği itaatkâr oluşudur. Başkaldırmaz, öfkelenmez, korkularını yüksek sesle dile getirmez. Uyum sağlar. Bekler. Katlanır. Çocuk zihni ise çoğu zaman bu davranışı “iyi olmak” ile eşleştirir.
Masallar, söylediklerinden çok, normalleştirdikleri şeylerle etkili olurlar. “Sevgi için sabretmek gerekir”, “birini değiştirmek mümkündür”, “yeterince iyi davranırsan karşındaki dönüşür” gibi düşünceler romantik görünse de gerçek hayatta kimi zaman tehlikeli ilişki biçimlerinin kapısını aralayabilir. Hikâyedeki Çirkin yalnızca kırgın bir ruh değildir, korkutucu, güçlü ve kapalı bir figürdür. Güzel’in bulunduğu şato ise özgür iradenin tamamen hissedildiği bir yer değildir. Aralarındaki bağ zamanla sevgiye dönüşse bile, ilişkinin başlangıcındaki güç dengesizliği göz ardı edilemez.
Bugün yetişkinlerin sıkça karşılaştığı toksik ilişki kalıplarının bir kısmı, belki de tam burada romantikleştirilir. “Aslında iyi biri”, “beni sevdiği için böyle davranıyor”, “zamanla değişecek” … Bunlar modern ilişkilerin cümleleri ve eski masalların gölgesidir. Elbette bir masalı tek başına toplumsal sorunların nedeni ilan etmek doğru olmaz. Ancak çocukların henüz sınır koymayı, duygusal baskıyı ya da manipülasyonu ayırt edemediği düşünülürse, anlatılan her hikâyenin bıraktığı iz önem kazanır.
Masalın en dikkat çekici çelişkilerinden biri ise finalde ortaya çıkar. Hikâye boyunca bize “gerçek güzellik içtedir” denir. Fakat sonunda Çirkin’in bir prens hâline dönüşmesiyle ödül yine fiziksel güzellik olur. Böylece anlatının temel mesajı kendi içinde çatlamaya başlar. Eğer sevgi gerçekten görünüşü aşabiliyorsa, neden hikâye mutlu sonu yakışıklı bir yüze ihtiyaç duyarak tamamlar? Bu dönüşüm, bilinçaltında “iyi olan zaten güzel olmalıdır” düşüncesini pekiştirir. Çocuk zihni için iyilik ile estetik arasındaki bağ böylece yeniden kurulmuş olur.
Yine de “Güzel ve Çirkin”i bütünüyle reddetmek yerine, onu yeni bir gözle okumak daha anlamlıdır. Her masal, yazıldığı dönemin korkularını, değerlerini ve toplumsal kabullerini taşır. Önemli olan, bugün o hikâyeleri nasıl anlattığımızdır. Çocuklara yalnızca Güzel’in sabrını değil, kendi sınırlarını koruma hakkını da anlatmalıyız. Sevginin fedakârlıkla değil, karşılıklı güven ve özgür iradeyle büyüdüğünü söylemeliyiz. Bir insanı “iyileştirme” sorumluluğunun kimsenin omzuna yüklenemeyeceğini hatırlatmalıyız.
Masallar değişebilir. Hatta değişmelidir. Çünkü dünya değişiyor. Kadınların sesi, çocukların hakları, bireyin özgürlüğü artık daha görünür bir yerde duruyor. Bugün aynı hikâyeyi yeniden yazacak olsak, belki Güzel hem anlayışlı hem de kendini koruyabilen bir karakter olurdu. Çirkin’in dönüşümü bir prens olmak yerine gerçekten yüzleşmek ve değişmek anlamına gelirdi. Mutlu son ise yalnızca aşkın değil, iki insanın birbirine zarar vermeden var olabilmesinin adı olurdu.
Çocuklara anlatılan her hikâye, geleceğe bırakılan küçük bir aynadır. O aynada neyi normal, neyi değerli, neyi sevgi olarak gösterdiğimiz ise sandığımızdan çok daha önemlidir. “Güzel ve Çirkin” belki hâlâ büyülü bir masal olarak okunabilir. Ama artık onu yalnızca romantik bir hikâye gibi değil, duygusal sınırlar, fedakârlık ve sevgi üzerine düşünmeye çağıran bir anlatı olarak görmek gerekiyor.
Ayşe Can
