UMUT MERİÇ BERBEROĞLU
…
Bir portreyi duvara düzgün asmak kolaydır. Çerçevenin bir yanını biraz kaldırmak, sonra birkaç adım geri çekilip bakmak yeter. Bir düşüncenin hayattaki yerini düzeltmekse böyle olmaz. Eğrilik her zaman uzaktan görünmez; bazen yıllardır alışılmış bir davranışın, hiç sorgulanmadan tekrarlanan bir sözün içinde saklanır. Atatürk’ü anmak, onun yüzüne bakarken bu görünmeyen yerlere de bakabilmeyi gerektirir.
10 Kasım’ın sessizliği, kaybın dilidir. Bir insanın ardından söylenemeyenler, kimi zaman ancak susularak taşınabilir. Fakat o sessizliğin ardından hayat yeniden başladığında, hatırlamanın başka bir sorusu ortaya çıkar: Bir isim, anıldığı günün dışına nasıl çıkar? Bir hatıra, törenin bittiği yerde nasıl yaşamayı sürdürür?
Bu soruların cevabını yalnız büyük sözlerde aramak yanıltıcı olabilir. Çünkü saygı, her zaman yüksek sesle görünmez. Bazen yanlış bir bilgiyi düzeltirken, bazen bir çocuğun beklenmedik sorusunu ciddiye alırken, bazen de kabul edilmiş bir düşüncenin gerekçesini yeniden araştırırken ortaya çıkar. Bir düşünceye bağlılık, yalnız onu savunan cümlelerin çokluğuyla ölçülemez. O düşüncenin insandan istediği zahmete ne kadar katlanıldığı da önemlidir.
Atatürk’ün düşünsel mirasında akıl ve bilimin taşıdığı yer, anmayı geçmişe dönük bir bağlılığın ötesine taşır. Akla başvurmak, yalnız başkasının yanıldığını göstermek için kullanılacak bir yöntem değildir. En zor sınavını, insanın kendi kesinliklerinin karşısında verir. Bilimsel düşünce de bilgiyi dokunulmaz bir eşya gibi saklamayı değil, dayanaklarını yoklamayı gerektirir. Yeni bir bulgu karşısında eski bir kanaati değiştirmek, her zaman bir kayıp sayılmaz; bazen düşüncenin çalıştığını gösterir.
Bu yüzden bir mirası korumakla onu hiç değişmeyen bir görüntüye dönüştürmek arasında ayrım vardır. Görüntü, kendisine bakılmasını ister. Düşünce ise kendisiyle uğraşılmasını. Sorular doğurur, alışkanlıklara dokunur, zaman zaman rahatlığı bozar. Çerçeveye alınan bir yüz yerinde durabilir; o yüzün temsil ettiği arayışın aynı yerde durması beklenemez.
Bir okulun duvarındaki portreyi düşünmek yeter. Altında, anlamadığı bir şeyi sormaya çekinen bir öğrenci oturuyor olabilir. Sorusu dersi yavaşlatacağı için ertelenebilir, yanlış cevabı gülüşmelerle karşılanabilir. Portre yerindedir; fakat odanın içinde meraka ayrılan yer daralmıştır. Böyle bir sahnede mesele duvardaki resmin varlığı değil, onun altında nasıl bir öğrenme ortamı kurulduğudur. Bir çocuğun zihnine duyulan saygı, bazen bütün süslü cümlelerden daha güç bir sorumluluktur.
Aynı soru bir çalışma masasının başında da belirir. Bir işin doğru yapılıp yapılmadığı yerine kimin yaptığına bakıldığında, itiraz edenin gerekçesi dinlenmeden niyeti yargılandığında, düşüncenin alanı daralır. Bunlar büyük tarih anlatılarının dışında kalan küçük davranışlar gibi görülebilir. Oysa bir toplumun alışkanlıkları biraz da bu tekrarlarla oluşur. İnsanların soru sorarken seslerini kısmak zorunda kalmadığı bir ortam, yalnız bir dilekle kurulmaz; her gün yeniden gözetilir.
Atatürk’ü bu gündelik soruların içine taşımak, onu küçültmek değildir. Tarihsel kişiliğini yalnız erişilmez bir yüksekliğe yerleştirmenin getirdiği uzaklığı azaltmaktır. Hayranlık bazen insanı harekete geçirir; bazen de yapılmış büyük işlere bakarken bugünün küçük sorumluluklarını önemsiz görmesine yol açar. Geçmişin büyüklüğü karşısında durmakla bugünün işini özenle yapmak birbirinin alternatifi değildir. Birincisinin anlamı, ikincisine ayrılan emekte de aranmalıdır.
Elbette bir hayat, birkaç davranış öğüdüne sığdırılamaz. Atatürk’ün askerî ve siyasi mücadelesini, Cumhuriyet’in kuruluşunu, onun dönemindeki dönüşümleri öğrenmek kendi başına ciddi bir tarihsel çaba ister. Ne övgü tarih bilgisinin yerini tutar ne de gündelik bir benzetme bütün bir dönemi açıklayabilir. Fakat tarihi öğrenmekle o tarihle ilişki kurmak da aynı şey değildir. Bilinenlerin bugünkü düşünme biçimine hangi soruları yönelttiği ayrıca önem taşır.
Anmanın güç tarafı burada başlar. Geçmişteki cesareti övmek, bugünkü bir yanlışı söylemekten daha kolay olabilir. Eğitime verilen önemi anlatmak, öğrenmek için gereken sabrı göstermekten; aklın değerini dile getirmek, hoşlanılmayan bir görüşün gerekçesini dinlemekten daha az zahmet isteyebilir. Bu karşıtlık, törenleri ya da duyguları değersizleştirmez. Yalnızca onların yerini hiçbir davranışın dolduramayacağı gibi, onların da her davranışın yerini dolduramayacağını hatırlatır.
Bir insanın yokluğuna duyulan acı ile bıraktığı sorumluluk aynı şey değildir. Acı, kaybedilene döner; sorumluluk, henüz yapılmamış olana. 10 Kasım bu iki yönü birlikte taşıyabildiğinde, takvimde kapanan bir güne dönüşmez. Hüzün düşünceyi susturmaz, düşünce de hüznü inkâr etmez. Hatırlamak, geçmişi bugünün üzerine örten bir örtü olmaktan çıkar; bugünü daha dikkatle görmeye yardım eder.
O zaman sorulması gereken, yalnız Atatürk hakkında ne söylendiği değildir. Onun adı anıldıktan sonra neye dikkat edildiği, hangi yanlışın düzeltildiği, hangi soruya sabır gösterildiği de önem kazanır. Bunların hiçbiri tek başına büyük bir mirasın karşılığı sayılamaz. Fakat mirasla kurulan ilişkinin yalnız sözde kalmadığı, böyle anlarda anlaşılabilir.
Ertesi gün bir sınıfta yine soru sorulacak, bir masada yine karar verilecek, bir yerde bir yanlışla karşılaşılacaktır. Anma sona ermiş olsa da sorumluluk orada bekleyecektir. Portreye bakmadan da doğruyu aramak, kimse görmezken de işi özenle yapmak, cevap hazır olmadığında soruyu susturmamak gerekecektir.
Çerçevenin eğriliği birkaç adım geriden görülebilir. Düşüncenin hayattan uzaklaştığı yeri görmek içinse daha yakına gelmek gerekir. Atatürk’ü anmanın en güç yanı, ona bakmak değil; onun adıyla söylenen sözlerden sonra hayata aynı gözle bakmayı sürdürememektir. Duvar sessiz kalabilir. Asıl cevap, odada nasıl yaşandığıdır.
